Hủ Tục Vùng Cao Và Những Câu Chuyện Đằng Sau Rùng Rợn số 1 VIỆT NAM

Tây Bắc – nơi những dải mây trắng vắt ngang đỉnh Fansipan như dải lụa trời, nơi những nương ruộng bậc thang tầng tầng lớp lớp tựa nấc thang lên thiên đường. Nhưng sâu trong những cánh rừng già đại ngàn, dưới những nếp nhà sàn ám khói đen kịt của người H’Mông, người Thái, người Xá Phó… còn có những câu chuyện chưa kể, những vết tích của một thời kỳ mà niềm tin tâm linh lấn át lý trí, tạo nên những phong tục mà ngày nay ta gọi là “hủ tục”.

Là một người làm văn hóa, tôi không nhìn hủ tục bằng con mắt phê phán cực đoan. Tôi nhìn chúng như những “vết sẹo” của lịch sử – đau đớn nhưng chân thực. Đó là minh chứng cho sự bế tắc của con người trước thiên tai, dịch bệnh và những thế lực siêu nhiên mà họ chưa thể giải thích, để rồi phải bấu víu vào những hủ tục như một cách để sinh tồn, dù cái giá phải trả là nước mắt và mạng sống.

1. Nỗi Ám Ảnh “Ma Lai” – Khi Tình Thân Hóa Thành Tro Bụi

Trong tâm thức của nhiều tộc người vùng cao như người Khơ Mú, người Xinh Mun hay một bộ phận người Thái trắng xưa kia, “Ma Lai” không chỉ là một cái tên, nó là một nỗi khiếp đảm truyền kiếp, là lồng sắt vô hình giam cầm những thân phận yếu thế.

Nguồn gốc từ bóng tối của sự thiếu hiểu biết

Người xưa quan niệm rằng có những người mang trong mình dòng máu “Ma Lai” (hay ma hăm). Ban đêm, cái đầu họ sẽ lìa khỏi cổ, kéo theo bộ ruột lùng lẳng phát ra ánh sáng xanh lét bay đi tìm thức ăn là những thứ uế tạp. Người xưa tin rằng: “Ma Lai không ăn cơm trắng, nó ăn tim gan người. Ma Lai không đi cửa chính, nó lẻn qua kẽ vách” (Ma hăm báu kin khẩu kháo, kin tắp kin po; ma hăm báu lái pประตู, lái khe vách).

Thực chất, niềm tin này nảy sinh khi y học chưa chạm tới đỉnh núi. Khi một gia đình có người bị xơ gan cổ trướng, bụng trướng to, da vàng vọt, hay đứa trẻ bị tiêu chảy cấp, người ta không tìm thấy vi khuẩn, họ chỉ thấy “nỗi sợ”. Và nỗi sợ ấy cần một vật tế thần.

hủ tục ma lai câu chuyện văn hóa dân tộc vùng cao

（Hình ảnh chỉ mang tính chất minh họa cho câu truyện ）

Tiếng khóc giữa rừng sâu: Câu chuyện về bà Mủa

Tôi nhớ mãi chuyến đi vào vùng cao Điện Biên những năm 1990. Bà Mủa là một phụ nữ góa phụ, sống lặng lẽ trong căn nhà cuối bản. Bà có đôi mắt sắc, sâu thẳm và đôi bàn tay sần sùi vì quanh năm hái thuốc một mình. Khi bản làng bị dịch sởi càn quét, những đứa trẻ lần lượt ra đi. Trong cơn bạt vía, người ta thấy bà Mủa đứng bên bờ suối lúc chập choạng tối. Một tiếng hô vang lên: “Ma Lai đấy! Nó đang rửa bộ ruột vừa ăn thịt con chúng ta!”.

Chẳng cần bằng chứng, đám đông giận dữ kéo đến. Những tảng đá ném lên mái nhà vỡ nát, tiếng chửi rủa vang tận trời xanh. Người ta buộc bà phải rời bản, không được mang theo gì ngoài bộ quần áo trên người. Đêm ấy, trong hang đá lạnh lẽo, bà Mủa đã tự thắt nút dải yếm mình lên cành cây gỗ nghiến. Khi người ta tìm thấy bà, đôi mắt bà vẫn mở trừng trừng nhìn về phía bản làng – nơi bà từng bốc thuốc cứu bao người, nhưng cuối cùng lại bị chính họ đóng đinh vào cái nhãn “Ma Lai”. Cái chết của bà là bản cáo trạng đẫm máu cho sự ngu muội của cộng đồng.

2. Tiếng Khèn Sầu Muộn Và Tục “Phơi Xác”

Người H’Mông có câu nói nhói lòng: “Sống có nhà, chết có ma” (Ua nênh muôx tẽ, tuô muôx ma). Với họ, chết là hành trình gian khổ trở về với “đất gốc” của tổ tiên. Nhưng hành trình ấy đã từng đi qua những lối mòn u tối của hủ tục giữ xác.

Nghi lễ dẫn lối giữa tử khí

Xưa kia, người chết không được nhập quan ngay. Họ được đặt lên cáng tre treo giữa nhà. Người thân thay phiên nhau thổi khèn, nhảy múa quanh thi thể từ 3 đến 7 ngày. Tiếng khèn H’Mông trầm đục, như tiếng nức nở của rừng già, dẫn lối linh hồn qua “núi sâu, sông rộng”. Người già bảo: “Con ma không nghe tiếng khèn sẽ lạc vào rừng quỷ, không tìm được đường về với ông bà đâu” (Ma báu hăng khềnh nhăng lạc pá quỷ, báu tâu hăng tẽ tổ tiên).

（Hình ảnh chỉ mang tính chất minh họa cho câu truyện ）

Tôi từng ở lại một gia đình người H’Mông tại Đồng Văn khi người cha vừa nằm xuống. Giữa gian nhà chật hẹp, xác người bắt đầu phân hủy dưới cái nóng hầm hập của mùa hè vùng cao. Mùi tử khí quyện với mùi khói bếp nồng nặc đến nghẹt thở. Nhưng đau lòng nhất là hình ảnh đứa nhỏ chừng 3 tuổi, vẫn thản nhiên ngồi dưới chân cáng tre rỉ nước, gặm miếng mèn mén dính đầy tro bụi.

Gia đình ấy tin rằng việc giữ xác là thể hiện lòng hiếu thảo tột cùng. Họ thà chịu đựng sự hôi thối, thà đối mặt với dịch bệnh lây lan còn hơn để linh hồn người chết phải “cô đơn”. Sự thiếu hiểu biết về vệ sinh dịch tễ đã biến tình yêu thương thành một thứ xiềng xích vô hình, kéo người sống cùng bước gần hơn tới cái chết.

3. Tục “Nối Dây” – Sợi Dây Trói Buộc Phận Người Đàn Bà

Trong bóng tối thâm u của núi rừng, nơi những đỉnh đèo mờ nhân ảnh, có một sợi dây không hình hài nhưng lại bền bỉ và tàn nghiệt hơn cả dây mây rừng, đó chính là tục “Nối dây”. Người ta vẫn thường bảo nhau bằng cái lý lẽ đanh thép như đá tảng: “Của cải không được ra khỏi nhà, con người không được xa dòng họ”. Thế nhưng, đằng sau cái vỏ bọc bảo vệ gia sản ấy là những tiếng nấc nghẹn bị vùi lấp dưới tro bếp lạnh lẽo. Thân phận người đàn bà vùng cao, từ bao đời nay, đôi khi chỉ được xem như một thứ tài sản truyền đời, một món đồ vật không linh hồn được dắt tay từ người anh quá cố sang cho người em chồng, chỉ để giữ lại cái giống nòi và của cải cho dòng tộc.

Một ví dụ thực tế tôi được nghe kể lại đời của chị Chảo Thị Mẩy – một đoá hoa rừng vừa chớm nở đã sớm bị vùi dập bởi định mệnh khắc nghiệt. Năm mười tám tuổi, chị bước chân về nhà chồng với bao hy vọng, nhưng rồi cái chết bất đắc kỳ tử của người chồng sau một cú ngã núi đã đẩy chị vào một bi kịch không lối thoát. Ngay trong đám tang còn nghi ngút khói hương, khi nước mắt còn chưa kịp khô trên đôi gò má rám nắng, người ta đã vội vã thắt vào cổ chị sợi dây “nối” định mệnh. Chị phải lấy đứa em chồng – một cậu bé mới mười hai tuổi, cái tuổi mà tâm hồn vẫn còn bảng lảng như mây trời, tối tối vẫn còn đòi ngủ cùng mẹ và ban ngày vẫn mải miết với những con quay ngoài sân nắng.

4. Cúng Ma Chữa Bệnh – Khi Lời Khấn Lấn Át Hơi Thở

Trong bóng tối của những ngôi nhà sàn, niềm tin vào thầy mo đôi khi trở thành bản án tử cho người bệnh. Người Thái quan niệm con người có 80 vía (pên xíp quan). Khi ốm đau, thay vì tìm thuốc, họ tin rằng vía đã bị ma rừng bắt mất. Câu nói xưa còn hằn sâu trong nếp nghĩ: “Đau bụng do ma làm, đau đầu do ma nhập” (Chép tó ma dệt, chép măn ma hắp).

Tôi từng được nghe kể lại : Tại nhà anh Thào, đứa con trai duy nhất đang thoi thóp vì viêm phổi cấp. Thay vì đưa con xuống trạm y tế, anh bán đi đôi hoa tai bạc của vợ để mời thầy cúng về “chuộc vía”. Căn nhà tối om, khói hương nghi ngút quyện với mùi máu gà hiến tế làm không khí đặc quánh lại. Thầy mo nhảy múa, vẩy chén rượu nồng nặc vào mặt đứa trẻ để “đuổi ma”, khiến nó sặc sụa, tím tái vì thiếu oxy.

Mỗi tiếng chiêng, tiếng trống vang lên như thúc giục tử thần đến nhanh hơn. Khi con lợn tế lễ vừa được luộc chín, cũng là lúc đứa bé trút hơi thở cuối cùng trên tay mẹ. Thầy mo thản nhiên phán: “Ma rừng nó bắt vía chặt quá, thần linh không đồng ý đổi”. Gia đình khóc ngất, không trách thầy, họ chỉ trách cái số đứa trẻ “mỏng” quá. Họ mất con, nhưng lại gánh thêm một khoản nợ khổng lồ để “chiêu đãi” dân bản và ma rừng. Đó là cái nghèo quấn lấy cái chết, một bi kịch của đức tin đặt sai chỗ.

5. “Bắt Vợ” – Khi Nét Đẹp Hóa Thành Nỗi Ám Ảnh Lá Ngón

Cần phải công tâm: Tục “Kéo vợ” (Hải pù) nguyên bản của người H’Mông là sự phản kháng nhân văn chống lại sự ngăn cấm của gia đình. Nhưng sự biến tướng đã biến nó thành hành động cưỡng bức.

（Hình ảnh chỉ mang tính chất minh họa cho câu truyện ）

Tiếng khóc xé lòng giữa phiên chợ tình

Đã từng có một câu chuyện, ùa xuân năm ấy, em Súa đang rạng rỡ trong bộ váy mới đi chơi chợ phiên Sa Pa. Bỗng nhiên, một gã thanh niên lạ mặt cùng 4-5 người bạn ập tới. Họ không cần biết Súa có yêu không, họ lao vào kẹp nách, kéo xềnh xệch em lên xe máy mặc cho em gào khóc, cào cấu đến bật máu. Đám đông xung quanh chỉ đứng xem và cười, vì họ coi đó là “lệ làng”.

Súa bị nhốt trong một căn buồng tối, người ta mang bát cơm rượu đến bắt em ăn để nhập ma nhà chồng. Súa biết đời mình thế là hết, em sẽ phải làm vợ một kẻ xa lạ, phải làm lụng như con trâu ngoài đồng cho đến chết. Đêm đó, lợi dụng lúc nhà chồng say rượu mừng, Súa lặng lẽ trốn ra bìa rừng, hái nắm lá ngón xanh mướt rồi nhai ngấu nghiến. Sáng hôm sau, người ta thấy xác em bên suối. Em chọn cái chết để không phải sống một cuộc đời bị cưỡng đoạt. Những đám tang trẻ măng sau mỗi mùa hội xuân là minh chứng đau đớn nhất cho sự biến tướng tàn khốc của tục lệ này.

6. Lời Kết: Ánh Sáng Phía Sau Đại Ngàn

Đi dọc những cung đường Tây Bắc, tôi thấy lòng mình nặng trĩu mỗi khi nhìn thấy những hủ tục còn sót lại. Nhưng tôi cũng thấy những tia hy vọng. Đó là những người thầy giáo cắm bản kiên trì dạy chữ, là những cán bộ y tế lội suối để mang vaccine đến từng bản xa.

Cha ông ta xưa kia sống giữa muôn vàn hiểm nguy: “Rừng thiêng nước độc, ma thiêng lấn người” (Pá dăm nặm độc, ma thiêng lấn khốn). Vì quá sợ hãi, họ phải dùng những nghi lễ khắc nghiệt để tự trấn an. Chúng ta hôm nay nhìn lại, không phải để bài trừ văn hóa, mà để gạn đục khơi trong.

Tây Bắc vẫn đẹp rực rỡ với hoa ban, hoa mận, nhưng cái đẹp thực sự chỉ trọn vẹn khi tiếng khèn không còn mang hơi hám của tử khí, khi người đàn bà không còn là “vật nối dây”, và khi nụ cười của những cô gái vùng cao không bao giờ phải héo hắt bởi vị đắng của lá ngón.

Chú thích từ ngữ:

Ma Lai: Một loại ma trong truyền thuyết của đồng bào, ám chỉ những người có khả năng gây hại cho người khác bằng tâm linh.
Lá ngón: Loại cây chứa độc tố cực mạnh, thường dùng làm phương tiện tự sát ở vùng cao.
Khèn H’Mông: Nhạc cụ linh thiêng của người H’Mông, dùng trong cả lễ hội và tang ma.
Bắt vợ: Sự biến tướng của tục kéo vợ, hành vi cưỡng ép phụ nữ kết hôn.